ديده‌ام كتاب « امپراطورى استپ‌ها » تأليف رنه‌گروسه دانشمند بزرگ فرانسوى است . اين كتاب به فارسى هم ترجمه شده است و به وسيلهء بنگاه ترجمه و نشر كتاب انتشار يافته است . ظهير الدوله هروى ( يار محمد خان ) و فتنهء قبايل بلوچ ( ص 64 - ص 39 چاپ اول ) پسر برادر پاينده خان ( يا پاينده محمد خان ) ملقب به سرافراز خان و برادر وزير - فتح خان ( يا فتح الله خان يا فتحى خان يا فتى خان ) از خاندان على كوزائى « * » يا محمد زائى ( به اختلاف اقوال ) كه با نوزده برادر خود سرزمين افغانستان را اداره مىكردند . يار محمد خان حكومت بالاستقلال هرات را براى خود ايجاد كرد . وى بسيار باهوش و لايق و كاردان بود و اين صفات او مورد تصديق و تأييد قائم مقام نيز بود ( تاريخ عضدى ، چاپ 2 ص 54 ) و همين او را بس است . مأموريتى كه در آنجا ذكر شده است به دستور امير كبير بوده است . امير نسبت به يارمحمد خان توجه خاص داشت و او نيز به دوستى امير پشتگرم و به اطاعت ايران خوشدل بود . امير با اين مأموريت مىخواست كه اولا آسانترين راه را انتخاب كرده باشد . ثانيا قواى هرات را كه براى نظم او خيلى كوشيده بود بيازمايد و ارزش جنگى آنها را بداند . ثالثا عملا ثابت كند كه هرات جزو ايران و حكومت آن مطيع محض دولت ايران و مانند ديگر حكام ايران مىباشد ( امير كبير و ايران تأليف آدميت ، ج 3 چاپ 1 ص 610 ) . يار محمد خان اين مأموريت را به خوبى انجام داد و صفحهء سيستان را از آشوب - طلبان پاك ساخت و در بازگشت از اين سفر بود كه در اسفزار يا سبزه‌زار يا سبزوار نزديك هرات در روز پنجشنبه 11 شعبان درگذشت ( سه سفرنامه ، تصحيح قدرت الله روشنى زعفرانلو ، ص 20 و ص 10 مقدمه ) . ميرزا حسنعلى خان و تصرف خارك ( ص 65 - ص 40 چاپ اول ) پسر سوم حاجى ميرزا على اكبر قوام الملك كه نصير الملك لقب داشت و در 1237 در شيراز متولد شد . تحصيلات او در شيراز و در فن استيفاء بود و چون وارد خدمت دولت شد همواره به حكومت نواحى فارس برقرار بود . گاهى در لارستان و زمانى در كوه‌گيلويه و وقتى در سواحل و بنادر . او را اولادى نبود و مسجد حاجى نصير الملك در شيراز از آثار اوست . ميرزا -

--> ( * ) الكوزائى ، در كتاب نظرى به مشرق از سيد مهدى فرخ ، صفحهء 162 ( تهران ، 1314 ) .